Opinie

09 juli 2019

IS-tribunaal in Irak is vorm van luchtfietserij

Spanningen tussen sjiieten en soennieten is maar een van de vele politieke en praktische barrières om een IS-tribunaal in Irak succesvol te laten zijn, menen Joris van Wijk en Thijs Bouwknegt.

Een internationale conferentie, vorige maand in Zweden, betrof het oprichten van een IS-tribunaal in Irak. Minister Blok pleitte voor zo’n tribunaal. Wij zien vooral barrières. Dat begint al met directe bezwaren, zoals van de kant van Trump, van Poetin, van Koerdische milities, met de kosten, en de veiligheidssituatie en de doodstraf in Irak. Wij voorzien dat zelfs als ál die hindernissen zijn genomen, een regionaal IS-tribunaal in het meest positieve scenario zal uitlopen op een deceptie en in het meest negatieve scenario op een drama.

Politici scheppen grotere verwachtingen dan wat internationale rechtbanken realistisch kunnen bereiken. Minister Blok meent dat zo’n hof zal beoordelen of IS verantwoordelijk was voor genocide op de Yezidi. Regeringspartij CDA hoopt dat zo’n satelliettribunaal ver weg van Den Haag ervoor zal zorgen dat IS-strijders niet terugkeren naar Nederland. Kamerlid Omtzigt hamert erop dat niet alleen buitenlandse strijders, maar ook lokale leiders vervolgd moeten worden. In de regio hopen Koerdische autoriteiten dat zij de duizenden verdachten niet meer hoeven te detineren. Hooggeplaatste Irakezen hopen dat internationale samenwerking leidt tot grotere legitimiteit van de Iraakse rechtspraak en tot berechting van (buitenlandse) wapenleveranciers en financiers. Geen tribunaal kan dit allemaal waarmaken.

Een IS-tribunaal zal door de soennitische meerderheid worden gepercipieerd als overwinnaarsjustitie. Zeker, IS is verantwoordelijk voor zéér ernstige mensenrechtenschendingen. Maar dit is zeker niet de enige partij. Assads veiligheidsdiensten in Syrië, het Irakese leger en (door Iran gesteunde) sjiitische milities, alsook de Koerdische milities; géén van hen heeft ‘schone handen’. Een tribunaal dat zich nadrukkelijk op soennieten richt, zal nooit als legitiem worden aangemerkt, maar spanningen versterken en verzoening frustreren.

Internationale tribunalen zijn slecht in het vervolgen van véél mensen in korte tijd. Sinds 1945 zijn er dertien internationale rechtbanken opgericht en één permanent hof: het Internationaal Strafhof. Samen hebben deze miljarden euro’s gekost. Van de in totaal ongeveer 700 vervolgde verdachten werden er ‘maar’ rond de 500 veroordeeld. In het geval van een IS-tribunaal komt daar nog eens bij dat terrorisme in strafrechtelijke zin nog niet internationaal is gedefinieerd en dat een balans zal moeten worden gezocht tussen lokaal (islamitisch) recht en internationaal strafrecht.

Een internationaal tribunaal in de regio zal leiden tot wedijver en klassenjustitie. Thans worden in Irak in 10-minutenprocessen onder andere IS-bruiden ter dood veroordeeld. Bij een internationaal tribunaal zullen verdachten een veel sterkere rechtspositie krijgen, waardoor zij liever dáár dan lokaal vervolgd willen worden. Europese landen zullen er ook voor pleiten dat hún (voormalige) onderdanen bij het internationale tribunaal komen.

Een goed functionerend tribunaal zal ook tot vrijspraken leiden. Waar moeten deze gewezen ‘IS-strijders’ dan naar toe? Zal de Irakese overheid (voormalige) Nederlandse of Franse vrijgesproken verdachten vrijlaten? Gaan Europese aanklagers en rechters vrijspraken accepteren, of worden zij nogmaals in Europa berecht?

Mocht er een Europees satelliettribunaal in Irak komen, dan zal het met veel geld, veel inspanningen, juridisch getouwtrek en politiek geharrewar slechts een beperkt aantal IS-kopstukken kunnen vervolgen. Dit accepteren zal het voor de onderhandelaars in Zweden niet eenvoudiger maken om de benodigde steun voor een tribunaal te verkrijgen, maar is beter dan te geloven in juridische luchtfietserij.

Joris van Wijk is universitair hoofddocent aan de afdeling Strafrecht en Criminologie en Thijs Bouwknegt is onderzoeker bij het Niod.

Dit opiniestuk is eerder verschenen in dagblad Trouw.

Joris van Wijk en Thijs Bouwknegt

hits 106

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.