Opinie

01 juni 2016

Religiegeschiedenis is niet van gisteren

Ook theologen bestuderen godsdienst als mensenwerk. Al anderhalve eeuw, vindt David Bos.

‘Vóór alles past een dankbetuiging aan God’, schreef historicus Fred van Lieburg in zijn proefschrift (1996). Maar onlangs betoogde hij in Advalvas dat religiegeschiedenis ‘van God los’ moet. Wie inzicht in religie wil, moet niet aankloppen bij het multireligieuze warenhuis der theologen, maar bij Van Lieburgs eigen, geesteswetenschappelijke toko. Theologie gaat namelijk over God, meent hij, en hoort daarom eigenlijk niet thuis aan een universiteit. Zelfs niet aan de VU, kennelijk, waar academische plechtigheden beginnen en eindigen met een godsdienstige spreuk. Menig hoogleraar gruwt daarvan, maar hecht net iets meer aan pluche dan aan principes.

Theologische faculteiten staan al ruim twee eeuwen ter discussie. In 1798, na de Bataafse Revolutie, werden ze zelfs opgeheven. Niet omdat ze het over God hadden, maar omdat ze ‘gereformeerde’ predikanten opleidden, en daarmee één kerkgenootschap voortrokken. Al gauw bedacht men echter dat die kerk juist gevaarlijk machtig kon worden als ze haar dominees africhtte in eigen seminaries (vergelijk hedendaagse discussies over het opleiden van imams).

De faculteiten werden daarom hersteld, en de kerk mocht voortaan uitsluitend predikanten benoemen die theologie hadden gestudeerd aan een rijksuniversiteit. Dat zou veel gedonder geven, want academische theologen begonnen afstand te nemen van de traditionele geloofsleer. Orthodoxe gelovigen vertrouwden hen niet meer, en eisten ‘vrije theologische studie’ (vandaar de Vrije Universiteit, waarover straks meer).

Seculiere kritiek op de theologische faculteiten herleefde vanaf 1848, toen Thorbecke’s grondwet opnieuw scheiding van Kerk en Staat decreteerde. Die kwestie raakte verknoopt met een nieuwe vraag: was godgeleerdheid wel een wetenschap? Jazeker, stelde de Leidse hoogleraar Lodewijk Rauwenhoff in 1865. Zelfs wie godsdienst beschouwde als een waandenkbeeld, moest erkennen dat ‘…de godsdienstige verhouding eene der hoofdtypen van onzen socialen toestand uitmaakt.’ Zijn collega Jan Hendrik Scholten formuleerde het zo: ‘Wij houden de godsdienst voor een psychologisch verschijnsel, te verklaren niet uit waanzin, priesterbedrog of overlevering, maar uit den aanleg der menschelijke natuur. [...] In elken vorm van godsdienst, hoe gebrekkig ook, erkennen wij mitsdien waarheid, en laten de aloude tegenstelling van ware en valsche godsdienst varen...’

Deze opvatting van theologie, als godsdienstwetenschap, kreeg de overhand. De Wet op het Hooger Onderwijs van 1876 handhaafde theologie, maar zonder kerkelijke vakken als dogmatiek of preekkunde. ‘Kerkgeschiedenis’ werd ‘geschiedenis van het christendom’, ‘Oude’ en ‘Nieuwe Testament’ werden ‘Israëlitische’ en ‘oud-christelijke letterkunde’ en er kwam een gloednieuw vak: ‘geschiedenis der godsdiensten in het algemeen’. Zo’n afstandelijke, geesteswetenschappelijke benadering viel natuurlijk slecht bij rechtgeaarde gereformeerden. Zij stichtten in 1880 de VU, die vasthield aan onversneden Godgeleerdheid. Althans, voorlopig: spoedig gaven ook hier de sociale en geesteswetenschappen de toon aan.

In de afgelopen jaren zijn de meeste theologische faculteiten in Nederland herdoopt tot departementen van godsdienstwetenschap of – minder, minder, minder god – religiestudies. Daarnaast kwamen er winkeltjes in andere faculteiten, zoals dat van Van Lieburg. Dat kun je religiegeschiedenis ‘los van God’ noemen, maar het staat vooral los van andere vakken, zoals godsdienstsociologie, godsdienstpsychologie, godsdienstantropologie en godsdienstwijsbegeerte. Vraagt een complex verschijnsel als religie niet juist om multidisciplinaire bestudering? Een andere vraag is of je daar een aparte faculteit voor nodig hebt. De VU zegt daar voorlopig ja op; misschien omdat ze – beter dan Van Lieburg? – haar geschiedenis kent.

De auteur is docent sociologie aan de UvA. Tot voor kort was hij postdoc bij Godgeleerdheid (VU). Zie ook www.livedreligion.org

David Bos

hits 10

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.