Popup-Niks-missen-2.png

OPINIE

12 juli 2013

Niet-inenten is verzet tegen moderne wereld

De discussie over het niet inenten van kinderen laait weer op door de mazelenepidemie. Theoloog Maarten Wisse laat zien dat niet-vaccineren geen kwestie is van theologische reflectie, maar een spiritueel verzet tegen de onttovering van de wereld.

Als God wil dat je ziek wordt, wie ben jij dan om daar tegenin te gaan? Met de Heidelbergse Catechismus (of de antroposofische kritiek op het manipuleren van de natuur) als uitgangspunt probeert een deel van Nederland zijn verzet tegen vaccinatie overeind te houden. Meer verlichte landgenoten pleiten nu eens voor verplichte vaccinatie, want het gaat toch om kinderen die zelf niet kunnen kiezen (zie deze blog van Eerste Kamerlid en Vu-hoogleraar Ruard Ganzevoort), dan weer wagen ze zich zowaar aan een theologisch redenering, zoals Els Borst en Heleen Dupuis: als ziek worden de wil van God is, is gevaccineerd worden dat toch ook?

Werkelijk gesprek

Als er geen levens mee op het spel stonden, was de discussie rond vaccinatie in de Biblebelt een prachtig voorbeeld van de kloof tussen theologie, ‘officiële’ theoretische reflectie op geloofsovertuigingen, en praktische spiritualiteit. Hieruit blijkt waarom theologie zinvol is: praktijken van geloven kritisch tegen het licht houden. Dat moet dan wel in nauw contact met de geloofsgemeenschap, anders ontbreekt het vertrouwen om werkelijk gesprek op gang te brengen. Dat laatste ontbreekt nogal eens in de huidige maatschappelijke discussie. Laat ik het hier op mijn manier proberen.

Theologische kronkel

Ten eerste: de voorstanders van inenten hebben gelijk, ook of juist vanuit het theologische standpunt van de tegenstanders, neem bijvoorbeeld hun oude belijdenissen of voorvaderen waarop ze zich in andere gevallen zo graag beroepen. Het is feitelijk niet zo heel moeilijk om de theologische ‘kronkel’ in het verzet tegen inenten te ontdekken. Het verlangen naar een diep doorleefde spiritualiteit loopt in het geval van verzet tegen vaccinatie overduidelijk de eigen theologische uitgangspunten voorbij.

God zijn werk laten doen

Er zit namelijk een redenering achter die verre van orthodox is: de onderliggende gedachte onder de afwijzing van vaccineren kan niet anders zijn dan dat wij ervoor zouden moeten zorgen dat God zijn werk kan doen. Daarom mogen wij geen middelen gebruiken die kunnen verhinderen dat ons iets als een ziekte overkomt. Die gedachte is uiterst vreemd, omdat de kern van de leer van de voorzienigheid juist inhoudt dat God altijd alles leidt. Daar kan ik met wel of niet vaccineren echt niet tussen komen!

Je vindt dergelijke gedachten dan ook nergens in oude belijdenissen terug. Dat kan ook niet, want ze zou niet in de hoofden van premoderne auteurs zijn opgekomen. Gods voorzienigheid gaat ten eerste principieel over alles en ten tweede is de gedachte van het voorzien van alles door God, een gedachte die over God gaat, niet zozeer over wat er in de wereld gebeurt. In premoderne theologische tradities wordt het voorzienig handelen van God en het handelen van mensen principieel niet tegen elkaar uitgespeeld, omdat ze zich op een verschillend niveau bevinden.

Concurreren met God

Maar waar komt zo’n gedachte dan vandaan? De gedachte dat Gods bestuur van de wereld en het menselijk handelen zich in een concurrentieverhouding bevinden, komt vooral op vanaf de Verlichting. Theoretisch komt dat onder andere omdat er in de wijsbegeerte een nieuwe visie op oorzakelijkheid ontstaat, waarbij we ons eigenlijk alleen nog een visie op oorzaak en gevolg kunnen voorstellen als een bal die tegen een andere aanrolt.

In samenhang daarmee komen de natuurwetenschappen op. De controle van mensen over de wereld wordt steeds groter door een grotere kennis van natuurlijke processen. Daardoor krijgen mensen het gevoel dat er voor de wonderlijke leiding van God in het leven nauwelijks meer plaats is en ze gaan daar in hun leven en spiritualiteit heel expliciet ‘ruimte’ voor maken om niet het gevoel te hebben dat ze helemaal in een ‘heidense’ wereld leven. Volgens velen heeft het protestantisme aan deze ‘onttovering’ van de wereld overigens zeer veel bijgedragen. Tegelijkertijd roept die onttovering ook een behoefte aan een nieuw soort religieuze beleving op. Door te doen alsof je voor Gods voorzienigheid ruimte moet maken, krijgen gelovigen de neiging om te denken dat Gods voorzienigheid en ons handelen met elkaar concurreren. Gods voorzienigheid laten werken betekent dan: zelf niets doen.

Zelf nadenken

Het wordt steeds moeilijker voorstelbaar dat God via menselijk handelen werkt, hoewel de meeste theologische handboeken dat de traditie braaf blijven nazeggen. God heeft volgens die handboeken mensen ‘redelijke en zedelijke wezens’ gemaakt, die in staat zijn verstandig na te denken over wat goed voor ze is. Dat vraagt God ook van ze. Het verzet tegen vaccineren is dus niet zozeer een vorm van klassiek theologische redeneren, maar een product van verzet tegen de onttovering van de wereld, het product van een antimoderne houding dus, die als zodanig daarom ook zelf product van de moderne tijd is.

Niet vaccineren als verzet

Goed, maar hoe krijgen we die refo’s van hun rare ideeën af? Dat is toch de vraag die veel seculiere mensen zich stellen. Ik denk dat het antwoord voor de lange termijn ergens anders ligt dan die seculiere mensen zouden denken. Het codewoord is vertrouwen. Niet vaccineren is een act van verzet, verzet tegen de moderne wereld die al godlozer en, in de ogen van behoudende protestanten, voortdurend vijandiger wordt tegenover een diep gelovige manier van in het leven staan.

Ruimte voor betovering

Verplichte vaccinatie zal daarom alleen contraproductief werken, omdat de angst voor en verzet tegen de grote boze buitenwereld er alleen maar door zullen toenemen. Ruimte en respect voor de rol van religie is wat behoudende protestanten nodig hebben om zich ook in die moderne onttoverde wereld een beetje thuis te kunnen voelen en de middelen te gebruiken die die moderne wereld (Godzijdank!) biedt om gezond te blijven, te durven gebruiken. Want laten we eerlijk zijn, aan de seculiere kant van de samenleving zijn allerlei religieuze tradities al in recordtempo bezig die onttoverde wereld opnieuw te betoveren (zie het antroposofische verzet tegen vaccineren) dus waarom zou er voor hen die nog in die betovering geloven, geen ruimte mogen zijn?

Maarten Wisse is universitair docent dogmatiek en oecumene aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Op zijn blog geloven.nu schrijft hij over actuele en theologische zaken die hem bezighouden.

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.