Opinie

20 mei 2019

Inperking van onderwijsvrijheid lost niets op

Het islamitische Haga Lyceum blijft de gemoederen verhitten. Niet alleen de vrijheid van onderwijs moet eraan geloven, ook heel wat nuance lijkt verloren te gaan, stelt Johan Lievens.

‘Richtinggevende personen’ van het Amsterdamse Cornelius Haga Lyceum zouden contact hebben gehad met een terroristische groepering en onderwijstijd zou aan salafisme worden gespendeerd. Aanleiding voor politici en opiniemakers om voor een afschaffing van de onderwijsvrijheid te pleiten.

Het lijkt haast alsof het bijzonder onderwijs aan elke vorm van overheidscontrole ontsnapt. Dat het duistere schaduwplekken in de samenleving zijn waar allerlei zaken verkeerd gaan. Het is onwaar dat de vrijheid van onderwijs impliceert dat alles kan. Is er een grote variatie aan scholen door vrijheid van onderwijs? Ja. Loopt er ook af en toe iets mis in scholen? Ja. Mogen Nederlandse scholen leerlingen weigeren van wie zij menen dat die niet binnen hun schoolproject passen? Ja.

Maar is de vrijheid onbegrensd? Nee. De Onderwijsinspectie werpt nu reeds licht op die ‘schaduwplekken’. Zo vergt de Wet op het voorgezet onderwijs dat het onderwijs ‘mede gericht is op het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie’ in een pluriforme samenleving.

De zogeheten Haga-saga wordt misbruikt als hefboom om de grondwet open te breken, onder meer door PvdA-leider Lodewijk Asscher en VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff – alsof socialisten en liberalen zich warm lopen voor een nieuwe schoolstrijd. Alle scholen moeten openbare scholen worden, klinkt het. Nochtans is de grondwet wijzigen niet per se heilzaam. Ook Frankrijk, waar openbaar onderwijs de voorkeur geniet, ontsnapt niet aan discussies over radicale denkbeelden bij jongeren, het al dan niet verbieden van religieuze symbolen en (te) opiniërende leerkrachten.

Ook zonder aan de grondwet te sleutelen zijn er mogelijkheden. In Vlaanderen is de mogelijkheid voor scholen om leerlingen te weigeren danig ingeperkt; en de wet bepaalt dat schoolplannen en schoolpraktijk de fundamentele rechten moeten eerbiedigen. Recentelijk is ook de onderwijsinspectie er hervormd om reeds bij het starten van een nieuwe school een eerste screening mogelijk te maken.

Wat niet kan, zijn preventieve maatregelen waarbij een specifieke opvatting wordt belet in een onderwijsproject tot uiting te komen. Het wringt wat als Asscher een school verwijt zich niet in te passen in de democratische rechtsstaat, terwijl hij zelf aangeeft bij het aanpakken van die school de randen van het rechtsstatelijke te willen opzoeken voor ‘het welzijn van de leerlingen’.

De kern van onze onderwijsvrijheid is juist dat we aanvaard hebben dat er een diversiteit aan opvattingen bestaat over hoe het welzijn van leerlingen precies wordt gediend. De vrijheid primeert daarbij niet absoluut, maar wordt afgewogen tegenover het recht op onderwijs. Dit is een evenwichtsoefening.

Tot slot: de saga lijkt te zijn misbruikt om commotie te creëren. Hoopte men zo de school te sluiten via een achterdeurtje? Minister Slob dreigde begin maart immers met sluiting van de school, niet omwille van het pedagogisch project of de vermeende banden met terreurorganisaties, maar omdat het lyceum niet langer zou voldoen aan het vereist aantal leerlingen. Als we het schoolbestuur mogen geloven, leverde de heisa de school echter een ongeziene boost in leerlingen op.

Het debat over de grenzen van de onderwijsvrijheid moet worden gevoerd. Maar gooi het kind – of scholen vol kinderen – niet met het badwater weg.

De auteur is universitair docent rechten aan de VU

Dit is een bewerkte versie van een opiniestuk dat eerder is verschenen in dagblad Trouw.

Johan Lievens

hits 122

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.