Hoog tijd om rol Eerste Kamer te herzien

OPINIE

04 mei 2018

Hoog tijd om rol Eerste Kamer te herzien

Er is meer mogelijk om de democratie te versterken. Kijk maar naar andere landen, zeggen Nikolaj Bijleveld en Wybren Verstegen.

Het blijft vreemd dat minister van binnenlandse zaken Ollongren (D66) zich zo'n uitgesproken tegenstander van het raadgevend referendum heeft getoond. Haar partij was daar altijd voorstander van om dezelfde reden dat zij de voorkeur gaf aan het gekozen burgemeesterschap: een betere verankering van de democratie in Nederland.

De ervaringen met referenda hebben de partij van die koers doen afwijken. De klap van het afwijzen van de Europese grondwet en daarna van het referendum over Oekraïne galmt nog na. Als het niet kan dienen als ondersteuning van het eigen politieke programma, dan heeft de gevestigde politiek liever geen referendum. Zeker niet als de bevolking het kan gebruiken als uitlaatklep van algeheel politiek ongenoegen.

De in het regeerakkoord vastgelegde en door de Tweede Kamer inmiddels goedgekeurde afschaffing van het referendum is echter voorbarig. De parlementaire commissie die advies moet uitbrengen aan de volksvertegenwoordiging over de vraag of ons parlementaire stelsel herziening behoeft, is nog niet klaar. Het referendum wordt door deze commissie, die wat dit betreft nu voortijdig buitenspel is gezet, gezien als één van de mogelijkheden om een vorm van reflectie (beter gezegd: een correctiemechanisme) in te bouwen.

Die taak is nu toevertrouwd aan de Eerste Kamer. Het alternatief, het referendum, zou een oplossing bieden voor de kritiek dat de senaat steeds meer een politiek lichaam is geworden in plaats van een zuivere chambre de réflexion. De Eerste Kamer en het correctief referendum worden zo inwisselbare grootheden. Het gebeuren in 1999, toen de senaat het voorstel tot invoering van het referendum afwees in de 'Nacht van Wiegel', laat echter zien dat niet op voorhand op enthousiasme daarvoor bij de Eerste Kamer mag worden verondersteld.

Als blijvend kampioen van de democratische vernieuwing, om de woorden van D66-senator Thom de Graaf te gebruiken, zou D66 op een heel ander vlak moeten inzetten op 'correctie' en 'reflectie' op het politieke proces. De geschiedenis van de ons omringende landen en die van democratieën aan de overkant van de zee laat zien dat het palet aan mogelijkheden om de democratie sterker te verankeren in de samenleving veel breder is dan het referendum.

In Ierland is de senaat samengesteld uit benoemde gezaghebbende academici, vertegenwoordigers uit het onderwijs en uit het bedrijfsleven zodat verschillende bevolkingsgroepen een directere stem hebben in de democratie. Toen de Ierse regering de senaat wilde afschaffen, via een referendum, bleek die zo populair dat die mocht blijven.

In Canada speelt de senaat, waarvan de leden ook worden benoemd, een zeer belangrijke rol bij het vertegenwoordigen van etnische minderheden. Lange tijd ging het hierbij vooral om het veiligstellen van de belangen van Franstalig Québec, maar ook om die van de semi-indiaanse Métis en die van katholieken van Ierse komaf.

Denemarken hief de senaat op in 1953. Referenda zouden daar de volksvertegenwoordigers op cruciale momenten kunnen afremmen, tot reflectie kunnen dienen, maar werden zelden met dit doel ingezet. Nu klinken in Denemarken stemmen om opnieuw een senaat te installeren. Een van de voorstellen is om die samen te stellen uit willekeurig aangewezen burgers. De senaat zou zo een betere afspiegeling van de maatschappij vormen en als tegenwicht kunnen dienen voor de overwegend witte academici in de volksvertegenwoordiging.

Nu het referendum in Nederland niet aan de verwachtingen blijkt te voldoen, ligt de bal toch weer bij de Eerste Kamer. Het moment is aangebroken om de rol van de senaat naar buitenlands voorbeeld te herzien en zo de democratie een stevigere basis te geven.

De auteurs onderzoeken de rol van de senaat in het Noord-Atlantische cultuurgebied.

Wybren Verstegen is VU-historicus en Nikolaj Bijleveld is historicus aan Rijksuniversiteit Groningen.

Op donderdag 24 en vrijdag 25 mei is de internationale conferentie ‘Senates in crisis’ in het Trippenhuis, Amsterdam. Belangstelling? Mail naar senatesincrisis@gmail.com

Dit opiniestuk verscheen eerder in dagblad Trouw.

WYBREN VERSTEGEN EN NIKOLAJ BIJLEVELD
hits 6813

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.