Autonoom ben je niet in je eentje

OPINIE

23 oktober 2017

Autonoom ben je niet in je eentje

In levenseindediscussies staat autonomie centraal. Maar we bedoelen er niet allemaal hetzelfde mee, vinden Suzanne Metselaar en Yvo Smulders.

Politici, artsen en ethici buitelen over elkaar heen bij discussies over het levenseinde. Telkens staat daarbij één begrip centraal: autonomie. Wie daaraan tornt, schendt fundamentele mensenrechten, betogen velen.

Onvoorwaardelijk respect voor autonomie wordt gebruikt voor legitimering van dingen die voor veel mensen intuïtief ingewikkeld aanvoelen, zoals euthanasie bij vergevorderde dementie of beëindiging van een gezond maar ‘voltooid’ leven. Er is ook kritiek, vooral omtrent het oprekken van criteria voor euthanasie of hulp bij zelfdoding, of het moeten volgen van een behandelverbod, zoals een reanimeer-mij-nietpenning.

“Autonomie is te ver doorgeschoten”, klinkt het. Dat lijkt tegenstrijdig: een fundamenteel mensenrecht dat te ver doorschiet. Maar dat is slechts schijn, want de kern van het probleem is niet dat autonomie té belangrijk is geworden, maar dat een verkeerde definitie ervan wordt gehanteerd.

De ethiek kent twee benaderingen van autonomie: de individualistische en de relationele. Individualistische autonomie voert de boventoon in het huidige debat en steunt op een concept van negatieve vrijheid: vrij zijn betekent dat je zelfstandig beslissingen neemt over zaken die je eigen leven betreffen en dat niets je daarbij in de weg wordt gelegd. Dat impliceert dan ook dat mensen zo min mogelijk beperkt of tegengewerkt mogen worden in het maken en tot uitvoer (laten) brengen van keuzes, zeker als die gaan over hun dood. Daar vraagtekens bij zetten wordt gezien als schending van een fundamentele vrijheid.

Het begrip relationele autonomie is eind jaren tachtig van de vorige eeuw opgekomen. Hierin staat geen individualistisch, maar een sociaal en relationeel mensbeeld centraal. Wie wij zijn, wordt bepaald door onze relaties met anderen. Autonomie en afhankelijkheid staan zo beschouwd helemaal niet op gespannen voet.

Relationele autonomie betekent: regie voeren over je leven, gebonden aan de grenzen van je sociale, lichamelijke en geestelijke staat van zijn. Daarvoor is interactie en afstemming met anderen, je familie, vrienden, maar bijvoorbeeld ook de arts die je ontmoet tijdens je ziekte onontbeerlijk. Uit een relationeel autonomiebegrip volgt een concept van positieve vrijheid: de mogelijkheden hebben om je leven vorm en betekenis te geven, actief ondersteund door anderen. Zelfontwikkeling, iemands fundamentele waarden en authenticiteit staan hierbij centraal. Dat is anders dan het formuleren van ge- en verboden rondom het levenseinde, zoals de eis te sterven op een volledig zelfbepaald tijdstip.

De implicaties van deze autonomieopvattingen zijn belangrijk, niet in het minst voor de formerende politici in Den Haag. Individualistische autonomie leidt tot eisen en verboden. Hulp bij zelfdoding wordt bijvoorbeeld een opeisbaar recht, wat weer wetten en regels uitlokt. Als autonomie niet als individualistisch, maar meer als relationeel begrip wordt gezien, dan staan bij levenseindebegeleiding geen ge- of verboden centraal, maar is het gesprek over de stervenswens en de betrokkenheid van dierbaren het belangrijkst.

Bij gesprekken over hoe men later wil sterven wordt niet gevraagd wat mensen 'met alle geweld' wel of niet willen. De vraag zou eerder zijn: wat zijn je diepste overtuigingen waarmee we als omgeving rekening moeten houden, en hoe wil je dat we dat doen? Deze alternatieve benadering werkt veel motiverender: iemand kan wensen aangeven in plaats van eisen, kan naasten motiveren in plaats van gebieden. Dit past allemaal veel beter bij wat wij zijn: relationele mensen, niet alleen.

 

Suzanne Metselaar is medisch-ethicus en filosoof, Yvo Smulders is hoogleraar interne geneeskunde. Beiden zijn verbonden aan VUmc.

 

SUZANNE METSELAAR EN YVO SMULDERS
hits 552

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties