'Wetenschappelijke gedragscode lost niet alle problemen op'

NIEUWS

Lex Bouter
Wetenschap  11 oktober 2018

'Wetenschappelijke gedragscode lost niet alle problemen op'

reacties 3

Wetenschappers moeten eerlijk en zorgvuldig te werk gaan, staat in de nieuwe gedragscode voor wetenschappelijke integriteit. Nieuw is dat ze daarbij steun moeten krijgen van hun werkgever, vertelt hoogleraar Lex Bouter.

De principes van goede wetenschap spreken eigenlijk vanzelf. In de nieuwe code, die vorige maand is verspreid, zijn ze samengevat als eerlijkheid, zorgvuldigheid, transparantie, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid.

Die vijf principes zijn uitgewerkt in 61 normen. Je mag bijvoorbeeld geen data vervalsen en je moet netjes iedereen vermelden die een bijdrage heeft geleverd aan de publicatie. Plagiaat is verboden en ook naar je eigen werk moet je zorgvuldig verwijzen – al is het hergebruik van bijvoorbeeld inleidende zinnen volgens deze code niet zo’n probleem.

Bedriegen

Zijn het open deuren? In zekere zin wel, want iedereen weet dat je niet mag liegen en bedriegen. “Dat is het eerste wat een klasje van promovendi zegt als je hierover in gesprek gaat”, zegt Lex Bouter, voormalig rector van de Vrije Universiteit en sinds enkele jaren hoogleraar methodologie en integriteit. Bouter is een van de samenstellers van de nieuwe code.

Het wordt volgens hem pas interessant als je over dilemma’s en schemergebieden gaat praten. “Regelrechte fraude komt eigenlijk maar heel weinig voor. Iemand als Diederik Stapel is een uitzondering. Het zijn vaak kleine dingen die misgaan, en niet altijd opzettelijk. Je ziet iets interessants in data die je met een ander doel hebt verzameld: wat doe je dan?”

Onderzoeksinstellingen moeten met hun wetenschappers in gesprek gaan over de normen en waarden van goed onderzoek, vindt Bouter. “In deze code staat dat de instellingen een zorgplicht hebben, en dat is internationaal uniek. Instellingen moeten de code onder de aandacht brengen, debatten organiseren, praten over dilemma’s, ondersteuning bieden. Die code mag niet in de la verdwijnen.”

Dichttimmeren

Zo’n code lost niet alle problemen op, beseft Bouter. “We hebben niet de illusie dat we met 61 normen het hele universum kunnen dichttimmeren. Er zijn altijd randgevallen. Elke instelling zal deze code moeten verfijnen. Je moet de code ook operationaliseren voor verschillende disciplines, die hun eigen tradities hebben.”

Maar hopelijk helpt de gedragscode om onderzoekers weerbaar te maken tegen ‘bedenkelijk gedrag’, zoals Bouter het noemt. Zulk gedrag (sloppy science) staat wereldwijd in de aandacht. Met name in de biomedische wetenschappen en de psychologie zijn er wake-up calls geweest. Bouter: “Het bleek droevig gesteld met de reproduceerbaarheid van allerlei onderzoeken. Nu denken andere disciplines er ook beter over na en dat lijkt me heel goed. Ik was laatst nog bij een congres over reproduceerbaarheid in de geesteswetenschappen.”

De nieuwe code vervangt de vorige uit 2004. Officieel is hij op 1 oktober van kracht. De code wordt onderschreven door de Nederlandse universiteiten en hogescholen, de academische ziekenhuizen, wetenschapsgenootschap KNAW, onderzoeksfinancier NWO en TO2, de federatie van instituten voor toegepast onderzoek.

DWDD

De code beperkt zich niet tot de kringen van de wetenschap zelf. Ook in publieke optredens moeten wetenschappers integer blijven en altijd duidelijk maken hoe hard of zacht hun kennis is.

“Daar moet je wel met enige wijsheid naar kijken”, vindt Bouter. “In De Wereld Draait Door kun je niet praten in voetnoten, maar zo’n mediaoptreden valt voortaan wel onder de code.”

HOP/BB
hits 440

{ Lees de 3 reacties }

Over 't DWDD punt vind ik de code weinig helder. In hoeverre kan je als wetenschapper verantwoordelijk worden gehouden voor hoe je woorden worden gebruikt in de media?

Als Bouter stelt dat zulke vormen van publieke toelichting ook onder de code vallen, dan had ik wat duidelijkere normen over dit aspect verwacht.

Ik houd me al een aantal jaren bezig met wetenschappelijke integriteit en heb me daardoor ook goed verdiept in de 2014 versie van de Gedragscode (en in vergelijkbare gedragscodes van andere landen). Ik heb ook uitgebreid commentaar geleverd op een conceptversie van de nieuwe code. Ik vond het een behoorlijk vaag verhaal. Ik heb al eens wat zitten lezen in de nieuwe code, maar die vaagheid kom ik steeds weer tegen. Daarentegen stonden volgens mij in de 2014 versie van de Code een heel stel hele duidelijke zaken / uitgangspunten etc. Wel is het goed dat er in de nieuwe code nu een duidelijk onderdeel staat over de zorgplicht. Dat stond ook wel in de oude code, maar wat indirect.

Het principe onpartijdigheid is eveneens verdwenen in de nieuwe code en daar zit ik ook nog steeds wat over te dubben. Ik vond dat juist een erg goed principe en kan vooralsnog niet goed overweg met het principe 'onafhankelijkheid'.

Verder deelt niet iedereen de visie "regelrechte fraude komt eigenlijk maar heel weinig voor. Iemand als Diederik Stapel is een uitzondering" van Lex Bouter. Wat achtergronden over een andere visie staat op https://medium.com/@jamesheathers/pale-and-wan-we-sink-faca2011f61c

De auteur van deze posting op medium.com is één van de personen die Brian Wansink heeft ontmaskerd. Hij gaat in deze bijdrage ook in op het 'rotte appel' argument en verwijst onder andere naar een citaat van Diederik Stapel.

Brian Wansink is trouwens ook korte tijd honorair hoogleraar geweest aan de RUG en heeft een heel stel publicaties op zijn naam staan met de RUG hoogleraar Koert van Ittersum. Details hierover staan onder andere op http://www.timvanderzee.com/the-wansink-dossier-an-overview/

Uiteindelijk draaien al deze zaken om verzoeken om inzage in de ruwe data (die er al dan niet zijn).

Een zeer goede en uitermatige zakelijk draad over een verzoek tot inzage van de ruwe data, en met alle reacties van Brian Wansink c.s., staat op https://twitter.com/chrisdc77/status/1047432729447608320 Met terugwerkende kracht spreken de antwoorden boekdelen.

Wetenschappers moeten steun krijgen van hun werkgevers? Da's een gotspe uit de mond van een hoogleraar van een universiteit waar wetenschappelijk wangedrag structureel in de doofpot verdwijnt, gedekt door rectores magnifici, decanen, bestuursleden en hoogleraren.

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.