25 maart 2020

Niet langer bang voor de dood

reacties 2

Literair besmettingsgevaar (2)

Bezorgd en angstig zijn we in deze periode allemaal - voor vrienden, voor familieleden, voor onszelf. Mijn eigen schrikbeeld is dat mijn Italiaanse schoonouders ziek worden. In Bergamo, waar geen plaats meer is op de IC en doodskisten door het leger worden afgevoerd. Of dat mijn schoonzus iets krijgt, arts op een corona-afdeling in Lyon en moeder van twee kleine meisjes.

De Romeinse dichter en filosoof Lucretius (1e e. v. Chr.) probeerde in zijn leerdicht De Natuur van de Dingen de angst voor de dood en voor de goden weg te nemen met rationele verklaringen voor natuurverschijnselen. In navolging van de Griekse filosoof Epicurus (4e e. v. Chr.) stelde hij dat de wereld uit verzamelingen atomen bestaat en dat de goden zich niet met de wereld bemoeien. Ons lichaam en onze ziel vallen na onze dood uiteen. Als jij er bent, is de dood er niet, als de dood er is, ben jij er niet. Die gedachte kan heel geruststellend zijn.

Als jij er bent, is de dood er niet, als de dood er is, ben jij er niet. Die gedachte kan heel geruststellend zijn

In het laatste deel van zijn leerdicht (boek 6, 1090-1286) verklaart Lucretius verschijnselen die ons plotseling kunnen overvallen en die ten onrechte als tekenen van goddelijke toorn worden opgevat -- zoals donder en bliksem, overstromingen, en tot slot ook epidemieën. Voor zijn ijzingwekkende beschrijving van de pest van Athene liet hij zich inspireren door de Griekse geschiedschrijver Thucydides (5e eeuw v. Chr.) [Luister hier naar Piet Schrijvers die deze passage voorleest in zijn prachtige Nederlandse vertaling].
Aan de oorzaak van epidemieën geeft Lucretius een natuurfilosofische uitleg. Hoewel de conclusies voor ons niet meer interessant zijn, zijn de uitgangspunten dat wel: hij bekijkt epidemieën niet als geïsoleerd verschijnsel, maar onderzoekt ze in bredere verbanden en op kosmisch niveau. Hij stelt dat de vier windstreken allemaal hun eigen klimaat en eigen ziektes kennen, waaraan de bewoners van de betreffende streek gewend zijn. ‘Je kunt toch zien dat ver van huis en vaderland / reizigers door de vreemdheid van klimaat en water / ziek worden daar de situaties zeer verschillen?’ Hij vertelt ook hoe kwalijke zaden (semina, ‘ziektekiemen’) in de lucht pest (pestilitas) kunnen veroorzaken, wanneer de lucht zich van het ene gebied naar het andere verplaatst:

‘Zo zijn allerlei streken slecht voor allerlei delen /
en leden van het lichaam door verschil in lucht. /
Als nu een weersgesteldheid die voor ons ongezond is, /
voortschuift en schadelijke lucht begint te kruipen, /
zoals mist en bewolking langzaam voortsluipt, alles /
ontregelt op zijn weg en tot verandering dringt, /
dan komt die luchtbeweging soms ook in ons klimaat, /
bederft het, maakt het aan zich gelijk en ongezond. /
Dan valt eensklaps dit nieuw onheil, deze pest /
in oppervlaktewater, nestelt zich in graan /
of andere voedingsmiddelen voor mens en dier, /
ofwel de kracht blijft hangen en zweven in de lucht /
en als wij ademend dit mengsel binnenkrijgen, /
dan moeten wij dus ook die ziekte inhaleren.’

[6, 1117-1130, vertaling Piet Schrijvers 2008]

De ziektekiemen die Lucretius beschrijft zijn dus in principe plaatsgebonden, maar kunnen zichzelf via de lucht naar een ander gebied verplaatsen.

Damian Carrington, environment editor van The Guardian bracht op 17 maart j.l. de relatie tussen virussen en lucht onder de aandacht.

Luchtvervuiling is volgens de WHO normaal gesproken al de oorzaak van 8 miljoen vroegtijdige sterfgevallen per jaar - meer dan bij deze uitbraak van het coronavirus. Net als MERS-CoV en Sars, tast Covid-19 vooral de luchtwegen aan. Mensen met zwakke longen lopen meer risico, net als stadsbewoners omringd door vervuilde lucht van grote steden.

In The Guardian van 18/3/2020 beschrijft environment editor John Vidal dat de wetenschap tot voor kort een verklaring voor epidemieën zocht in de biodiversiteit van de regenwouden. Zij brengen met hun exotische diersoorten vreemde virussen en ziektekiemen voort, die zich tot nieuwe ziektes voor mensen ontwikkelen. Nu wordt echter ingezien dat onze eigen interferentie in de biodiversiteit de wereldwijde verspreiding van deze virussen in de hand werkt: door het omkappen van regenwouden en het aanleggen van wegen, door urbanisatie en bevolkingsgroei komen mensen en dieren steeds dichter met elkaar in contact. Via markten in China en Afrika waar levende dieren worden geslacht, bereid en geconsumeerd, maar ook via handel in exotische dieren.

'We disrupt ecosystems, and we shake viruses loose from their natural hosts'

Vidal citeert David Quammen, auteur van Spillover uit 2013, en Brian Bird, viroloog aan de University of California. Quammen: ‘We disrupt ecosystems, and we shake viruses loose from their natural hosts. When that happens, they need a new host. Often, we are it’. Het gaat daarbij over de zogenaamde ‘zoönotische virussen’ (van het Griekse zoön, levend wezen, en nosos, ziekte), die van gewervelde dieren op mensen kunnen overgaan. Zoals ebola van aap naar mens, hondsdolheid van hond naar mens, etc. Een groot deel van alle schrikwekkende virussen is afkomstig van vleermuizen via soort-overschrijdende overdracht. Zo ook het Covid-19 virus. Bird: “We are in an era now of chronic emergency... Diseases are more likely to travel further and faster than before, which means we must be faster in our responses. It needs investments, change in human behaviour, and it means we must listen to people at community levels ... The solutions start with education and awareness”.

Ik vestig mijn hoop op de nieuwe discipline ‘Planetary Health’, die zich bezighoudt met de samenhang van het welzijn van levende wezens in complete ecosystemen. Vergelijkbare uitgangspunten als bij Lucretius dus: bredere verbanden en het kosmische perspectief.

Gevraagd: nieuw natuurfilosofisch leerdicht geschikt voor onze tijd.

Lucretius,_De_rerum_natura kleiner.jpg
De Rerum Natura, Lucretius (wikipedia)

 

{ Lees de  reacties }

hits 342
Door Henri Goldsmann op 26 maart 2020

Uitstekend artikel! 'Dead on', zouden ze in Amerika zeggen, maar nu ongepast.

Door B. Hamilton op 28 maart 2020

Lezenswaardig

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.