09 april 2020

Corona als gesel van de tijd

reacties 3

Literair besmettingsgevaar (4)

Bij Homerus is het zo simpel. De Griekse legerleider Agamemnon beledigde een priester door hem zijn dochter niet terug te geven. Dus riep de priester de hulp in van Apollo, die de Griekse soldaten met zijn pestpijlen bestookte:

Apollo’s hart was toornig en hij liep /
van de Olympostoppen naar beneden /
met rond zijn schouders boog en koker, dicht /
langs beide kanten. Pijlen rammelden /
zodra hij woedend in beweging kwam. /
Hij kwam zoals de nacht en zette zich /
ver van de schepen neer en schoot een pijl af. /
Een vreselijke klank kwam uit de boog /
van zilver. Muildieren en snelle honden /
bestookte hij het eerst, maar richtte dan /
zijn scherpe pijlen op de krijgers: telkens /
raak. Laaiend van de lijken brandden toen /
ononderbroken niet te tellen stapels.

[Ilias I, 44-52, 8e eeuw v. Chr., vertaling Patrick Lateur]

Op advies van de ziener Kalchas stuurde Agamemnon de dochter van de priester terug en de pest hield op. Misstap, straf, boete. Dat is niet prettig, maar geeft wel zekerheid. Veel gelovigen, of ze nu Christen, Moslim of Joods zijn, zien het Coronavirus ook als een teken van Gods toorn. Wanneer de mens tot inkeer komt, worden zijn zonden vergeven (al volgt niet altijd lichamelijke genezing).

Christelijke historici uit de Byzantijnse tijd, zoals Procopius (6e eeuw) en Cantacuzenus  (14e eeuw), dachten er net zo over bij de epidemieën uit hun tijd. Volgens hen veroorzaakte God de pest en gedroegen mensen zich zolang de ziekte rondwaarde beter dan anders. Wat dat betreft weken zij af van hun grote klassieke voorbeeld Thucydides. (Zie mijn eerste blog: Thucydides en de pest van Athene.)

Volgens de Byzantijnse keizer Johannes VI Cantacuzenus (tijdgenoot van Boccaccio, zie blog Vrolijke berichten) werden de builen- en longpest die in 1347 door Constantinopel waarden door God gezonden om de mensen tot matiging (sofronismós) te bewegen (Historiën 4.8): ‘Velen werden door de epidemie nobeler omdat zij tot inkeer kwamen, niet alleen mensen op hun sterfbed, maar ook mensen die de ziekte te boven kwamen. Want zij hielden zich gedurende die periode verre van zonden en streefden naar deugdzaamheid’ – onder andere door hun eigen bezittingen met de armen te delen. Wie zijn einde voelde naderen was zo verstandig berouw (metánoia) te tonen in de hoop op verlossing bij het Laatste Oordeel.

Procopius van Caesarea vertelt uitgebreid over de builenpest die in 542 de hele wereld in zijn greep had (Historiën 2.22-23). Volgens hem kregen velen bezoek van bovennatuurlijke wezens in mensengedaante. Die sloegen hen precies op de plek waar zij meteen daarna ziek werden. Exorcisme mocht niet baten, want zelfs in heiligdommen was men niet veilig voor de dood. Sommigen hoorden tijdens hun slaap een stem die voorspelde dat hun naam op de dodenlijst stond.

Zelfs de hooligans in de zesde eeuw hadden een morele opleving

Desondanks was er tijdens de pest een opvallende morele opleving: zelfs de grootste tegenstanders, zoals de beruchte Groenen en Blauwen (supporters van de wagenrennen in Constantinopel, zo’n beetje de hooligans van de Late Oudheid) begroeven nu zij aan zij de doden. Misdadigers beterden hun leven -- zij het tijdelijk. ‘Uit angst voor de dood werd men uit pure noodzaak respectabel voor een seizoen.’ Maar zodra de pest voorbij was, pakten zij hun oude leven weer op, of nog erger. ‘De pest koos, bij toeval of door de Voorzienigheid, de slechtste mensen uit om te overleven – zoals later zou blijken...’

de tekst gaat verder onder de afbeelding

De priester Chryses knielt voor Agamemnon om zijn dochter terug te vragen (Roodfigurige krater uit Apulië, ca. 360–50 voor Chr. Louvre)
De priester Chryses knielt voor Agamemnon om zijn dochter terug te vragen (Roodfigurige krater uit Apulië, ca. 360–50 voor Chr. Louvre)

Cantacuzenus en Procopius keken als historici terug op een epidemie die voorbij was, terwijl wij er nog middenin zitten, met alle onzekerheden van dien. Naast wetenschappelijke verklaringen en richtlijnen voor gedrag, duiken in de media apocalyptische en utopische scenario’s op die het coronavirus betekenis proberen te geven. De epidemie wordt door gelovigen en ongelovigen ingebed in een verhaal met een keerpunt, in negatieve of positieve zin. Sturende krachten: het Lot, de goden, God, en de Natuur.

Nelleke Noordervliet: 'Corona kan wel eens de deus ex machina van Europa zijn'

Schrijfster Nelleke Noordervliet (Trouw, 4 april) constateert dat wij in tijden van onzekerheid moeite hebben ons lot te omarmen (amor fati). We proberen er het beste van maken. Maar al wordt zelfs de neoliberaal binnen onze landsgrenzen in deze coronatijd een socialist, met de solidariteit binnen Europa loopt het nog niet zo’n vaart. Noordervliet kent aan het coronavirus de functie toe van de godheid in de Griekse tragedie. Op het moment dat de plot van een stuk hopeloos vastliep, werd een god met een hijskraan (deus ex machina) op het toneel neergelaten ‘om de kluwen te ontwarren’. ‘Dat optreden vloeit niet logisch voort uit het voorafgaande, keert niet alles ten goede, maar maakt onverwacht een einde aan een episode. Corona kan wel eens de deus ex machina van Europa zijn.’

Filosoof en psychiater Damiaan Denys noemt het coronavirus (Trouw, 4 april) ‘een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl, een tik van de Schepper, de natuurwet ... Je ziet dat zo’n correctie onmiddellijk veel impact heeft: de lucht wordt schoner, mensen gaan nadenken over sociale context, over fysiek contact... De voordelen zijn legio en tóch zullen hebzucht, een hang naar luxe en egoïsme na verloop van tijd weer de kop opsteken’ - Procopius knikt hier instemmend - ‘waarna een nieuwe tik nodig is.’

Het lot, de goden, God, en de Natuur. Ik geef de voorkeur aan een narratief waarin menselijk ingrijpen centraal staat, zoals dat van Jaap Tielbeke, die de Coronacrisis ziet als kantelpunt: Een mogelijk einde van het kapitalisme en een begin van een nieuwe duurzaamheid (De Groene Amsterdammer, 26 maart). Het is te vroeg om te zeggen hoe de wereld eruit ziet na de ‘coronacrash’, ‘maar het is niet te vroeg om de vraag te stellen hoe we willen dat de wereld er straks uit ziet.’  Wat mij betreft mag dus de leus ‘Alleen samen krijgen we corona onder controle’ op het doek achter Ruttes wekelijkse persbericht over een tijdje vervangen worden door ‘Alleen samen kunnen we zorgen voor een duurzame wereld’.

{ Lees de 3  reacties }

hits 346
Door Henri Goldsmann op 09 april 2020

Weer een voortreffelijk stuk!
*Met de opmerking dat Joodse Orthodoxen in Israel gelovigen in de Verenigde Staten maar vooral samen blijven bidden.

Door Bazip op 22 april 2020

Mooi stuk. Corona als oude wijn in 21e eeuwse zakken.
Moeder aarde -of de natuur of een of ander godje- slaat terug en blijft meppen tot we luisteren. Maar wie luistert er niet? Waarschijnlijk die tijdelijke socialist die in zijn nieuwe Tesla naar de toekomst scheurt..

Door Didier Pralon op 23 april 2020

Me connectant pour lire le message d'une ancienne étudiante, je tombe sur vous, chère Émilie : c'est un plaisir d'avoir ainsi de vos nouvelles.
J'espère que vous résistez tous trois vaillamment au virus et vous envoie toutes mes amitiés,
Didier

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.