Opinie

VU-bestuur: geef gehoor aan Mark Rutte, neem verantwoordelijkheid

4 november 2010

Ronald Kroeze, docent en promovendus bij Geschiedenis, vindt dat het college van bestuur meer oog moet hebben voor lobbywerk, vakmanschap en de menselijke maat.

Dinsdag 26 oktober presenteerde de nieuwe premier Mark Rutte (VVD) de regeringsverklaring. In zijn betoog werkte Rutte aan de hand van de titel van het regeerakkoord ‘vrijheid en verantwoordelijkheid’ een groot aantal onderwerpen uit. Het leek wel een directe oproep aan het college van bestuur van de vrije universiteit, dat bij de opening van het nieuwe collegejaar immers ‘vrijheid in verantwoordelijkheid’ uitzette als richtinggevend thema. Ook op ten minste twee andere plaatsen sprak Rutte het college van bestuur (cvb) en de universitaire gemeenschap van de VU aan. Rutte ziet Nederland nog steeds als een ‘top-5 kenniseconomie’ en wil in het onderwijs meer ruimte geven aan ‘vakmanschap’ en ‘menselijke maat’. Zo heeft het cvb een kabinet gekregen waarmee het haar beleidsvoornemens kan verwezenlijken, maar dit brengt ook nieuwe verantwoordelijkheden met zich mee.

Beter lobbywerk

Door allereerst het lobbywerk te verbeteren, want de regering sprak wederom uit dat Nederland een plek in de internationale top-5 van kenniseconomieën ambieert. Het is zo onderhand een vaste riedel geworden van Nederlandse politici en werd de afgelopen jaren dan ook al verschillende malen door ministers gebezigd. Ruttes kabinet wordt op dit punt pas echt geloofwaardig als het ook vervolg geeft aan zijn voornemen door significant meer geld beschikbaar te stellen voor wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. Maar dit is geen eenrichtingsverkeer.

De afgelopen jaren hebben de universiteiten, individueel en collectief (VSNU), het erbij laten zitten, want terwijl er met onderwijsminister Plasterk een vakman uit het hoger onderwijs verantwoordelijkheid droeg, viel er van een werkelijke budgetverhoging en interesse vanuit de politiek in universiteiten weinig te merken. En terwijl het middelbaar onderwijs een miljard euro binnensleepte voor extra docenten, opleidingsmogelijkheden en salarisverhoging, werd het CAO-voorstel voor het universitaire personeel met daarin een eenmalige bruto-uitkering van 500 euro en 0,5% salarisverhoging in 2011, vorige week afgeschoten door de vertegenwoordiger van universiteitsbesturen (VSNU).

De VU en de eerste verantwoordelijke op bestuurlijk vlak, het cvb, kan z’n handen niet in onschuld wassen door blijvend de schuld bij de politiek te leggen voor budgetproblemen. Als slinkende budgetten, bezuinigen en reorganisaties een vast patroon van universitair beleid worden, en daar lijkt het historisch wel op, dan dient ook reflectie op het lobbybeleid een onderdeel van goed bestuur te worden. Zeker als we beseffen dat Balkenendes vierde kabinet niet alleen voormalige professoren herbergde, maar ook bekend stond als het VU-kabinet. Op welke wijze heeft het cvb daar gebruikt van gemaakt? Waren Balkenendes bezoeken aan de VU het enige concrete resultaat? Zeker nu naar Angelsaksisch voorbeeld stemmen opgaan alumni een rol te laten spelen bij het binnenhalen van geld (zie: ‘Bedelen bij oud-student valt universiteiten zwaar’, het Parool, 25 oktober). Ook zonder deze verandering, waren Balkenendes-kabinetten een uitgelezen kans voor de VU meer aandacht en geld te genereren.

En is de verhuizing van Innovatie van Onderwijs naar het nieuwe ministerie van Landbouw, Economie en Innovatie werkelijk een verbetering voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs, zoals de VSNU bepleitte (NRC 12 oktober)? Moeten wetenschappers nu nog meer aantonen hoeveel economisch nut kennisinnovatie heeft om in aanmerking voor subsidie te komen?

Vakmanschap en talentbeleid

Ook moet het cvb vakmanschap meer prioriteit geven. Rutte gaf hiervoor de aanzet en stelde: ‘In de publieke sector wil het kabinet veel meer ruimte voor vakmanschap. Voor de vakman en vakvrouw in het onderwijs (…). De verhouding tussen management en werkvloer moet veranderen (…). Schaalverkleining, menselijke maat’. Het leek wel alsof Rutte was ingefluisterd door de VU waar kleinschaligheid en menselijke maat kernwaarden zijn. De nadelen van de dominantie van het managementvertoog, worden nu dus ook politiek onderkend. Het is daarom zaak dat het cvb hier gebruik van maakt. Dit is bovenal een pregnante vraag, omdat de faculteiten van de VU flink moeten bezuinigen en de carrièremogelijkheden van veel jonge onderzoekers en docenten worden bedreigd. Plasterk die vorig jaar als afsluiting te gast was in mijn college Politieke Geschiedenis, wees er toen op dat universiteiten te veel geld uitgeven aan managementtaken en te weinig aan talentbehoud, maar dat toezicht hierop aan de universitaire gemeenschap zelf is. Ook vandaar mijn vragen. Vooral omdat voor een universiteit die als kerntaken onderwijs, onderzoek en valorisatie heeft, succes afhankelijk is van talentvolle docenten en onderzoekers; ofwel vakmensen.

Dit betekent dat er o.a. een principieel debat moet worden gevoerd over de wp-nwp verhouding, want 2045 wp-ers worden momenteel door 1564 nwp-ers ondersteund (wp-nwp ratio: 57%-43%), een scheve verhouding die het accent op de verkeerde plek legt en doorstroming en behoud van vakmensen bij slinkend budget in gevaar brengt. 70/30  of 75/25 is natuurlijker. Ook als men bedenkt dat de wp-vakmensen niet alleen verantwoordelijk zijn voor goed onderwijs en vernieuwend onderzoek, maar ook voor het binnenhalen van onderzoeksprojecten, voor het genereren van extern geld en voor het creëren van maatschappelijke en publieke waardering en aandacht, in de vorm van publieksoptredens op tv en in de krant. De onlangs toegevoegde derde kerntaak van de VU ‘valorisatie’, ofwel het creëren van maatschappelijke en economische toegevoegde waarde, wordt daarom ook sceptisch bekeken. Hoewel er veel argumenten voor valorisatie zijn, ook binnen de alfawetenschappen (zie o.a. Cohens onderzoeksrapport Duurzame Geesteswetenschappen, 2009) ligt deze kerntaak gevoelig bij het wp. Niet in de laatste plaats omdat verantwoordelijkheid en bevoegdheid, twee kanten van dezelfde medaille, niet helder zijn vastgelegd. Is de wp-er nu een creatieve wetenschappelijke entrepreneur binnen het kader van de universiteit of genereert hij extra media-aandacht en subsidie, omdat vervolgens op de grote hoop (of bodemloze put) te storten. Of kiezen we voor de tussenweg waarbij hart voor de wetenschap en de VU, leidt tot een extra inspanning, maar ook waardering en mogelijkheden van en voor wp-ers? Dit zijn vragen waarop een (beleids)antwoord moet komen.

Bovenal is een slinkend budget en een onnatuurlijk wp-nwp verhouding, een gevaar voor de kwaliteit van onderzoek en onderwijs. Jonge onderzoekers hebben de hoogste publicatie-output en staan garant voor wetenschappelijke vernieuwing, maar  hebben tijdelijke contracten en een onduidelijk carrièreperspectief. De VU zou zich met een eigen afgewogen wp-beleid hierop kunnen onderscheiden. Bijvoorbeeld door succesvolle promovendi al tijdens hun promotietraject aan te wijzen als high potentials, met de bijhorende mogelijkheden en perspectieven zoals ook in overheid en bedrijfsleven gebruikelijk is. Daarnaast behoudt eerder selecteren niet alleen de goeden, maar voorkomt het ook dat een categorie mensen op de universiteit blijft hangen die daar eigenlijk niet horen of willen zijn. Dergelijke promovendi zouden, net als de high potentials, al in hun promotietijd gewezen moeten worden op mogelijkheden buiten de universiteit en daarbij geholpen moeten worden.

Menselijke maat

Tot slot. Als vakmanschap en menselijk maat centraal horen te staan, dan is een correct beloningsbeleid daar de voornaamste feitelijke en symbolische waardering van. Onbegrijpelijk is het dan dat dit op de VU ver te zoeken is. Een dag na Ruttes regeringsverklaringen presenteerde de Algemene Onderwijsbond (AOB) namelijk een overzicht van de topsalarissen in het hoger onderwijs. Daaruit bleek dat de drie leden van het CvB (nog steeds) te veel verdienen met René Smit (288.900 euro) landelijk op plek 3. En dat terwijl (VU-)kabinet, AOB en VU-OR al jaren roepen om handhaving van de Balkenende-norm (188.000 euro) en vakmensen, zoals promovendi en hoogleraren beduidend minder verdienen. Dit gedrag zorgt ook voor twijfelachtige publieke aandacht voor de universiteit. Afgelopen zaterdag besteedde tv-programma Zembla (30 oktober) een uitzending aan salarissen in de publieke sector, met een prominente plaats voor het hoger onderwijs. Het beeld dat daaruit naar voren komt is ondermeer dat raden van toezicht geen enkele feeling met maatschappelijk debat lijken te hebben. Schrijnend was de houding van de geïnterviewde voorzitter van de raad van toezicht van de Nederlandse Publieke Omroep C. Smaling die letterlijk zei dat het er niet toe deed te weten waarom directeuren bij de publieke omroep meer dan de Balkenendenorm verdienden en zich verder verschool achter een externadvies waarin ondermeer was gekeken naar universiteitsbeloningen en “geen idee” had of dergelijke regelingen bij mensen op de werkvloer vreemd overkwamen, want hun “cao’s ken ik niet”. Voormalig premier, CDA-er en VU-man Jan-Peter Balkenende had het in 2006 over ‘naming and shaming’. Dat helpt zeker om iets op de agenda te zetten, maar op de agenda staat het hopelijk nu toch wel eens en als maatregelen en verantwoordelijkheid nemen uitblijft, ontstaat cynisme op de werkvloer. De werkvloer neemt namelijk in crisistijd extra collegetaken op zich en of schrijven extra onderzoeksvoorstellen om meer onderzoeksruimte te creëren. Mede daarom is deze oproep aan het cvb om zelf het voorbeeld van menselijke maat en verantwoordelijkheidsgevoel te symboliseren en zich niet te verschuilen achter de Raad van Toezicht, zodat de cynische praktijk van naming and shaming weer snel in de kast kan.

Kortom, het nieuwe kabinet biedt nieuwe kansen de positie van wetenschap en VU te verbeteren, maar brengt verantwoordelijkheden met zich mee die niet alleen tot de politiek beperkt blijven. In een klimaat waarin een kabinet VU-retoriek hanteert, faculteiten moeten bezuinigen en het wp wordt voorgehouden verantwoordelijkheid te nemen, dient ook het CvB oog voor menselijke maat, verantwoordelijkheid en vakmanschap te hebben.

Ronald Kroeze, docent en promovendus bij Geschiedenis, Faculteit der Letteren.

Commentaar (0)

Toon/Verberg commentaar formulier