Opinie

02 oktober 2018

Vrije wil is geen illusie

Er zijn goede redenen om te denken dat vrije wil onlosmakelijk verbonden is met bewustzijn. Vrije wil gaat om zelf kiezen, en daarvoor moet je toch op z’n minst doorhebben wat je van plan bent te doen. Maar wat nu als empirisch onderzoek laat zien dat onbewuste processen een rol spelen bij ons gedrag? Dat feit is voor sommige wetenschappers en filosofen voldoende om te concluderen dat vrije wil niets meer is dan een illusie. In feite bepalen onbewuste processen wat we doen, zelfs als we het gevoel hebben dat we bewust kiezen en handelen.

Maar dit kun je helemaal niet concluderen. Onbewuste processen en bewust handelen sluiten elkaar namelijk niet uit. Om een voorbeeld te geven: wellicht loop je elke ochtend bewust een stukje hard, maar word je precieze gedrag ook door onbewuste processen beïnvloed: misschien loop je iets harder dan anders doordat je al koffie hebt gehad, of maak je een iets groter rondje omdat je je onbewust zorgen maakt over je gezondheid door de documentaire over hart- en vaatziekten die je de avond ervoor hebt gezien. Maar dat betekent nog niet dat je niet bewust hardloopt die ochtend.

In de discussies op basis van wetenschappelijk onderzoek naar onbewuste processen wordt aangenomen dat de geringste aanwezigheid van onbewuste invloeden al bewerkstelligt dat we niet meer vrij zijn. We hebben namelijk geen volledige controle over wat we doen. Maar waarom zou volledige controle een voorwaarde moeten zijn voor vrije wil?

Vrije wil is onlosmakelijk verbonden met de waarden en overtuigingen van de persoon. Ik wil elke ochtend een stukje hardlopen, dat doe ik bewust. Maar ik heb ook besloten dat ik me niet druk maak over mijn tempo of de afstand die ik loop. Ook al beïnvloeden onbewuste processen mijn tempo en afstand en heb ik dus niet door hoe hard en ver ik precies loop, is dat voor mij geen enkel probleem. Het enige wat ik wil is elke ochtend een rondje hardlopen.

Misschien ben jij een andere hardloper dan ik en wilde je dit jaar de Dam tot Damloop in 1.15 uur lopen. In dat geval liep je waarschijnlijk wel bewust in een bepaald tempo, en droeg je bewust een horloge om je tijd bij te houden. Was je in dat geval vrijer dan ik omdat je niet alleen bewust hardliep, maar ook nog in een bepaald tempo? Dit lijkt mij niet de juiste conclusie.

Ik ben niet minder vrij omdat ik onbewust iets doe wat niet belangrijk voor mij is.

Als we onderzoek willen doen naar vrije wil, moeten we niet alleen kijken naar de rol van bewuste en onbewuste processen. We moeten beginnen met de waarden en overtuigingen van de onderzochte persoon. 

De auteur is filosoof en psycholoog. Zij promoveerde 27 juni 2018 op haar onderzoek 'Consciousness in Intentional Action'

Lieke Asma

hits 8

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.