'Blij dat de deeltjesversneller weer werkt'

26 november 2009 – Hij weet nog precies waar hij liep toen zijn mobiele telefoon afging en hij hoorde dat de deeltjesversneller (LHC) kortsluiting had gehad. Nu draait die weer en kan natuurkundige en NWO-voorzitter Jos Engelen weer opgelucht ademhalen. Ook voor het onderzoek waarbij VU-fysici betrokken zijn, is de deeltjesversneller belangrijk.

De VU is binnen het NIKHEF*-samenwerkingsverband de trekker van het LHC-B programma, naast het gravitatieprogramma van Jo van den Brand. LHC-B is een van de vier detectoren bij de LHC-versneller die de puzzel waarom er meer materie dan antimaterie in het heelal is, proberen te ontrafelen. Marcel Merk, bijzonder hoogleraar aan de VU, en Gerhard Raven, hoofddocent subatomaire fysica, zijn hier nauw bij betrokken.

Ook voor theoretisch natuurkundige Piet Mulders is dit een groot moment. Want om theorieën te testen, zijn experimenten onontbeerlijk. Theoretici zullen echter nog wel even moeten wachten omdat het tunen van een 'miscroscoop' - die de LHC in feite is - een gigantische taak is.

Vijf jaar lang gaf fysicus Jos Engelen (1950) leiding aan de bouw van de deeltjesversneller in het Zwitserse Genève. Die moet protonen op elkaar laten botsen in een tunnel van 27 kilometer lang. Daarmee willen fysici het Higgs-deeltje vinden, dat de materie zijn massa schenkt. Wie weet wordt er – dankzij de enorme energie die er vrijkomt – zelfs een geheel nieuwe vorm van natuurkunde mogelijk: supersymmetrie, die meer dan vier dimensies kent. Er zouden zelfs (“Maar dat heb ik altijd zeer speculatief gevonden”) kleine zwarte gaten kunnen ontstaan, die dan meteen weer verdwijnen.

Maar op 19 september 2008, twee maanden voor zijn vertrek naar onderzoeksfinancier NWO, ging het mis: er was kortsluiting, er ontsnapte helium en de afvoerkleppen raakten verstopt. “We daalden af naar de plek waar het was gebeurd”, vertelt Engelen. “Het ontsnapte helium was vreselijk koud, want die moest de versneller koelen tot vlak boven het absolute nulpunt. Dus alle waterdamp was op de buizen neergeslagen. Alles was bedekt met een dikke laag ijs. Ik kan je vertellen: dat zag er niet feeëriek uit.”

Gelukkig was direct duidelijk waar het aan lag en hoe het op te lossen viel. “Het had misschien ook kunnen worden voorkomen, maar dan was de bouw nog vijf keer zo duur geworden. Nu hebben we extra sensoren toegevoegd en grotere veiligheidskleppen gemaakt.”

En hij doet het weer. De eerste botsing is een feit. Maar het Higgs-deeltje is nog niet gevonden. “U bent al net zo ongeduldig als de meeste fysici. Alleen weten die dat het nog wel even kan duren. Ik kreeg vanmorgen een e-mail vanuit CERN. Iemand schreef: Beste Jos, de eerste bundels protonen zijn op elkaar gebotst. Nu moeten we dit nog tienduizend miljard keer doen om het Higgs-deeltje te vinden.” (HOP/WC)

* NIKHEF = Nationaal Instituut voor Kernfysica en Hoge-Energiefysica

Commentaar (0) Add Comment