Hate Trumps Love? The Day After

10 november 2016

Hate Trumps Love? The Day After

Dus toch Trump. In onze vorige blog hielden wij serieus rekening met deze uitkomst maar de eerlijkheid gebied te zeggen dat het vooral een intellectuele inschatting was, een abstractie, en dat we ons moeilijk konden voorstellen dat dit ‘monster’, deze Frankenstein van de Amerikaanse (neoliberale) politiek de nieuwe bewoner van het Witte Huis zou worden. En nog steeds is het moeilijk voor te stellen. Moeilijk voor te stellen dat Trump nu wordt ontvangen door de man wiens legitimiteit als president hij in twijfel trok als leider van de racistische zogenaamde “birther movement” (die stelde dat Obama illegaal president was geworden omdat hij niet in de VS zou zijn geboren). En dat diezelfde man, die van elke kritiek op hem een persoonlijke vendetta maakt, straks in de situation room zit om te beslissen over leven en dood.

Ze zagen hun kans schoon om een hele dikke middelvinger op te steken naar de zittende politieke klasse

Hier in Europa zijn de schokgolven begrijpelijkerwijs ook groot. Vanuit Europees perspectief is dit Brexit, maar dan op wereldschaal. Een establishment dat denkt dat het uiteindelijk wel goed zal komen en het volk “de juiste keuze” zal maken, gesteund door peilingen die er volledig naast bleken te zitten. Media en deskundigen die tot dezelfde conclusie komen: het kan en zal niet gebeuren. En dan gebeurt het onvoorstelbare toch. Dan blijken er mensen naar de stembus gegaan te zijn die normaliter thuis blijven, mensen die zich anders nooit gehoord voelden en nu hun kans schoon zagen om een hele dikke middelvinger op te steken naar de zittende politieke klasse. Een grote groep ‘vergetenen’ (zoals Trump ze in zijn overwinningsspeech noemde) die zich gekeerd hebben tegen ‘het systeem’ en wat daar achter zit: de EU, de zelfverrijking, de globalisering – een systeem waarin ze consequent aan het kortste eind trekken. Net als bij Brexit ging het op 8 november 2016, een nu al historische datum, om het idee “to take back control of our country”. Een roep om verandering van een vastgelopen politiek systeem en falend beleid. De drang naar verandering – alles behalve meer van hetzelfde! – was bij veel Amerikaanse kiezers zo sterk dat ze op een kandidaat gestemd hebben die ze in sommige opzichten eigenlijk niet zagen zitten. Want hoewel gekozen, blijft Trump impopulair bij een ruime meerderheid van de kiezers, althans voor zover we de peilingen nog steeds mogen geloven.

Het moet voor Obama een uitermate bittere pil zijn dat juist de roep om verandering zijn ‘beoogde opvolger’ de das om heeft gedaan en – zeker nu ook de Republikeinen het Congres behouden – zijn hele erfenis op het spel zet. De man die acht jaar geleden het Witte Huis in kwam met de slogan “change you can believe in” moet constateren dat anno 2016 te weinig mensen nog geloven in die verandering. Onder Obama is de ongelijkheid dan ook nog verder toegenomen en hebben de verliezers van de globalisering het er niet beter op gekregen. Want net als bij Brexit moet het succes van Trump mede uit sociaaleconomische factoren verklaard worden. En nu heeft er dus een ongekende politieke aardbeving plaatsgevonden die wereldwijd nog lang zal nadreunen, al zijn de consequenties nog niet helemaal te overzien (ook niet omdat het lastig is wat Trump wel en niet van zijn extreme retoriek in de praktijk zal of kan brengen).

De opstand lijkt geslaagd, de revolutie tot stand gebracht

Maar dit is wel het moment om terug te blikken op de campagne en ons af te vragen hoe de Amerikaanse democratie er nu voor staat. Aan het begin van dit jaar begonnen we dit blog met de observatie dat met de toen eerste en onverwacht grote successen van Trump en Sanders de revolte tegen de elite begonnen was. Ook wij konden toen niet bevroeden dat die revolte een van deze twee buitenstaanders tot helemaal in de Oval Office zou brengen. De opstand lijkt dus nu geslaagd, de revolutie tot stand gebracht. Is dit het einde van de Amerikaanse democratie of juist het begin van haar revitalisering?

Bernie Sanders liep in zijn campagne niet alleen te hoop tegen de ongelijkheid maar ook tegen de machtsstructuren daarachter, claimend dat Amerika helaas steeds meer opschoof van democratie naar oligarchie. En hij had zeker een punt. De miljarden die in Amerikaanse politieke campagnes omgaan, maken dat kandidaten al snel afhankelijk worden van grote geldschieters: grote bedrijven, Wall Street, miljardairs. Ook in andere opzichten onderhouden Amerikaanse politici vaak nauwe banden met de one percent en Amerika’s economische elite, of maken daar zelf gewoon deel van uit. De miljardairsklasse waar Sanders het over heeft, bezit naast een groot deel van het vermogen zeker ook een groot deel van de politieke macht. Het aantal dollars is vaak doorslaggevend in een land waarin volgens het Hoge Gerechtshof het doneren van geld aan politieke campagnes een vorm van vrije meningsuiting is.

Maar hoewel dit allemaal waar is, laten de successen van Sanders en Trump toch ook zien dat de VS nog niet helemaal een oligarchie zijn. Als dat zo was, waren zij nooit zo ver gekomen, en was Trump nu waarschijnlijk niet de president-elect. De New Yorkse vastgoedmagnaat is immers wel zelf miljardair, en er zijn zeker ook collega-miljardairs die hem van harte steunen, maar hij is zeker niet dé kandidaat van zijn eigen klasse, of zo je wilt, van de oligarchie. De meerderheid van Amerikaanse superrijken en ook de meeste bedrijven hadden liever Clinton gehad, als dé exponent van het establishment. Al wantrouwden ze haar belastingplannen, haar private position achter de schermen stelde meestal gerust. Ze was en bleef een grote vriend en steunpilaar van met name de financiële oligarchie. Trump daarentegen werd niet alleen gezien als slechte reclame voor Amerika maar ook als aanhanger van ideeën die in ieder geval niet stroken met de belangen van grootbedrijf en grootbanken. Dat Trump zich bijvoorbeeld tegen de vrijhandel keert, dateert niet – zoals bij de veel opportunistischere Clinton – van de campagne. Hij roept dat al meer dan 20 jaar.

Democratischer kan het toch niet?

Als het aan de elite had gelegen, had Trump dus nooit gewonnen en was Sanders misschien ook al wel eerder geneutraliseerd als serieuze kandidaat. Dus dat deze twee buitenstaanders, met hun anti-elite politiek, het zo goed deden en een van hen het nu tot de 45e president van de VS heeft geschopt, geeft misschien ook wel de kracht en de veerkracht van de Amerikaanse democratie weer. Het volk heeft laten weten dat ze het zat zijn en het anders willen en dat heeft, tegen de verwachting van de gevestigde belangen in, geleid tot een eclatante overwinning van degene die zich opwierp als de stem van het volk. Democratischer kan het toch niet?

Ja en nee. Ja, want er zijn geen aanwijzingen dat de verkiezingen oneerlijk verlopen zijn en de uitslag weerspiegelt zeker meer de wil van het volk dan van de elite als je het in die termen wil bezien. De heersende machtselite krijgt dus zeker niet altijd zijn zin. En nee, want het land is vooral heel verdeeld gebleken. Trump heeft een meerderheid van de kiesmannen en de belangrijkste swing states achter zich gekregen. Maar Clinton, als resultaat van het merkwaardige en misschien niet zo heel democratische Amerikaanse kiessysteem, won de popular vote en kreeg dus in feite de meeste stemmen. Ook nee, omdat de fact-free politics en de demagogie die de voormalige TV-ster Trump bedrijft zich slecht verhouden tot een gezonde democratie. Hij is bovendien niet alleen een populist in de zin dat hij zich tegen de elite keerde. Hij is ook populist in de zin dat hij claimde dat alleen hij de ware wil van het volk kent en kan vertegenwoordigen, wat politicologen als een ander belangrijk kenmerk van het populisme zien (vergelijk de kwalificatie door de PVV van de Eerste en Tweede Kamer als “nepparlement”). Dit leidt tot een antipluralistische en uiteindelijk antidemocratische politiek van uitsluiting, waarbij de tegenstanders weggezet worden als vijanden van het volk. Trump sloeg tijdens zijn overwinningsspeech weliswaar ineens een hele andere toon aan (bedankte Clinton voor haar diensten voor het land in plaats van te dreigen haar in de gevangenis te gooien) maar gerust kunnen we er zeker niet op zijn.

Ten slotte, misschien was Trump wel nooit gekozen als hij niet al zo’n media-beroemdheid was geweest (een berekening laat zien dat hij voor zo’n $ 2,8 miljard aan free publicity heeft gekregen) en bovendien zo vermogend. De wetten van het grote geld blijven voorlopig gelden. Helemaal omdat Trump al heeft aangekondigd de belasting voor de rijken nog verder te verlagen. Degenen die hopen dat Trump nu echt de zorgen van de Amerikaanse working class zal adresseren, zullen dan ook bedrogen uitkomen. Hier had Sanders wel een echt alternatief geboden, en misschien wel een veel grotere kans gehad dan Clinton om de rechtspopulist te verslaan. Overigens was vanuit het perspectief van de Amerikaanse economische elite (of wat wij in ons werk de corporate elite noemen) Sanders een grotere bedreiging geweest dan Trump. Wat dat betreft is Trump misschien wel gewoon second best. Intussen is het onvoorstelbare gewoon de werkelijkheid geworden voor de komende vier jaar en de wereld een andere dan voor deze verkiezingen. We blijven het op de voet volgen al is dit voorlopig wel ons laatste blog op deze plek.

 

De auteurs doceren internationale betrekkingen bij de afdeling Bestuurskunde en Politicologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en zijn de auteurs van American Grand Strategy and Corporate Elite Networks: The Open Door since the End of the Cold War (Routledge, 2016).

hits 3785

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties